de Wetenschap begrijpen dankzij Kunst en Geschiedenis

Zonnewijzer

Universele equinoctiale/equatoriale zonnewijzer

G. Arscenius, Louvain, omstreeks 1560, inv. 2607
Diam. 7 cm
© Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis

Portfolio

  • Universele equinoctiale/equatoriale zonnewijzer
  • Verticale zonnewijzer ook wel ‘bergerklok' genaamd

Wie? :

De herkomst van deze uitvinding is niet erg duidelijk, maar ze zou kunnen worden toegeschreven aan de Egyptenaren of aan de Mesopotamiërs, die ze doorgaven aan de Grieken. Het is een Griek, Anaximander die de uitvinding naar Europa bracht en onder andere de datum van de equinoxen berekende aan de hand van de zonnewijzer.

Waneer? :

De zonnewijzer werd gebouwd vanaf de oudheid (het principe ervan was gekend in Egypte tijdens de XV de eeuw vóór JC).

Evolutie :

Het opduiken van de zonnewijzer houdt verband met de evolutie van de indeling van de dagen (dag/nacht). Omstreeks 2100 vóór JC, verdelen de Egyptenaren de nacht in twaalf decades (elke decade is gebaseerd op één of meerdere sterren) voor religieuze doeleinden. Omstreeks 1500 vóór JC verdelen zij de dag ook in 12 delen (met een variabele duur naargelang het seizoen). Het is in diezelfde periode dat de zonnewijzer opduikt. Tijdens de VII de eeuw vóór JC, nemen de Chaldeeërs het systeem aan van de 24 tijdvakken, en dit systeem wordt doorgegeven aan de Grieken en zet daarna wereldwijd zijn opmars verder.
Verschillende modellen van zonnewijzers volgden elkaar op doorheen de tijd. Het is vanaf de kruistochten (en misschien door toedoen van de Arabische geleerden) dat er in onze streken zonnewijzers opduiken met gelijke uren (met gnomon gericht naar de pool).

Waarom? :

De mens heeft doorheen heel de geschiedenis onophoudelijk gezocht naar herkenningstekens om zich gerust te stellen en hij doet er vandaag nog steeds een beroep op. Deze herkenningstekens zijn bijzonder belangrijk in de ruimte en in de tijd. Ze laten ons toe om de dagen te organiseren. Op deze manier beheert men de werkuren, de missen, de gebeden en de aankondigingen (klokken, verkopen bij opbod, enz.) die men eruit kan afleiden, en het openen en het sluiten van de stadspoorten.

Hoe? :

De zonnewijzer bestaat uit twee totaal verschillende delen:

  • De wijzerplaat: een vlak, horizontaal, verticaal oppervlak of in eender welk vlak, convex, hol, bolvormig of cilindrisch dat dient als drager voor het instrument waarop de verdeling is aangebracht, met name de verdeling van een bepaalde dag in uren (24 delen/24 uren; de cirkel (360°) onderverdeeld in 24 geeft 15° afstand aan tussen elk uur).
  • Een harde stang genaamd de gnomon of styl: afgeleid van het Griekse woord gnômôn dat regel betekent, gnomon in het Latijn (gnomon) wil zeggen ‘de naald van de zonnewijzer’. De term ‘styl’ is echter juister want het woord gnomon verwijst ook naar de zonnewijzer in zijn meest eenvoudige samenstelling: een stok of zelfs de mens zelf die op verticale wijze op de grond wordt gezet. Hij dient om de schaduw te vormen die wordt overgebracht op de wijzerplaat, en hij zal de tijd aanduiden naargelang de onderverdeling die wordt gebruikt op de drager of naargelang de lengte van de schaduw. De vorm kan recht zijn, maar er zijn varianten.

Ook de oriëntatie kan variëren:

  • Wijzerplaat met poolstyl: gnomon parallel met de rotatie-as van de aarde.
  • Wijzerplaat met rechte styl: gnomon dat loodrecht staat op de wijzer. Er wordt enkel rekening gehouden met het uiteinde om te lezen.
  • Equatoriale/equinoctiale wijzerplaat: plaat geplaatst op een vlak dat parallel is met dat van de aardevenaar, de styl blijft loodrecht op deze en wordt gericht in het vlak van de lokale meridiaan. De plaat wordt onderverdeeld in 24 delen met telkens een tussenruimte door middel van een hoek van 15° voor de equatoriaal opgestelde ZW. Het bijzondere is dat men eerst aan de ene zijde moet aflezen en dan aan de andere zijde (equinox van lente tot herfst en omgekeerd).
    JPEG - 342.4 kB
    Universele equinoctiale/equatoriale zonnewijzer
    G. Arscenius, Louvain, omstreeks 1560, inv. 2607
    Diam. 7 cm
    © Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis
  • Horizontale wijzerplaat: komt overeen met de wijzerplaat op de grond die wij kennen. Onderverdeeld in 12 of 24 delen. De lijn tussen 6 u en 18 u gaat via de voet van de styl.
  • Verticale wijzerplaat: zonnewijzer waarvan de plaat verticaal is. De styl moet worden gericht naar de lokale meridiaan en moet parallel zijn met de as van de aarde.
    JPEG - 14.1 kB
    Verticale zonnewijzer (meridionaal)
    Saint-Rémy de Provence
  • De ‘herdeer-zonnewijzer’: een heel vernuftig draagbaar, verticaal type zonnewijzer, is gemaakt voor een bepaalde breedtegraad  , het aflezen wijkt af indien men zich teveel verwijdert van de breedtecirkel in kwestie. De horizontale styl wordt geprojecteerd op de verticale kolom en wordt ingesteld overeenkomstig de datum.
    JPEG - 331.8 kB
    Verticale zonnewijzer ook wel ‘bergerklok’ genaamd
    Italië, XVI de eeuw, Inv.8948
    l=11 cm Diam.=2 cm
    © Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis

Wist u dat?

De grootste zonnewijzer ter wereld en niet de minst vluchtige was de Mont Saint-Michel. In 1988 werden er na precieze berekeningen spiegels die Romeinse cijfers vormen geplaatst op het zand tegenover de berg. De zonnewijzer werkte met de equinox en op de top van de kerk dierde als gnomon om zo het uur af te lezen. Na enkele dagen werden de platen meegesleurd door de getijden.

JPEG - 27.6 kB
Zonnewijzer op de Mont Saint-Michel

De grootste zonnewijzer van België bevindt zich aan de Koning Boudewijnlaan boven het gebouw van de Franse gemeenschap, en hij is 6 meter breed op 4 meter, is van beton en is zo berekend dat het uur wordt aangegeven zowel in de zomer en tijdens de winter.
Cadran solaire boulevard Baudouin Ier à Bruxelles

Werken :
Referencies :
  • MIHAI FERARU R., « New contributions to the study of the sundials discovered in the Greek cities of Dobruja », Dialogues d’histoire ancienne, 34/2, 2008, p. 65-80.
  • ROHR R.J., Les cadrans solaires. Traité de gnomonique théorique et appliquée, Gauthier-Villars, 1965.
  • http://fr.wikipedia.org/wiki/Histoire_de_la_mesure_du_temps